Χαρισματικά Παιδιά

Τα χαρισματικά παιδιά δεν είναι μια κατηγορία ατόμων που θέλει συγκεκριμένη μεταχείριση. Είναι ένα κομμάτι διαφορετικών ανθρώπων, όπως είμαστε όλοι διαφορετικοί, οι οποίοι όμως δεν καλύπτονται με τις συμβατικές προσεγγίσεις λόγω της ιδιαιτερότητας τους και θέλουν ιδιαίτερους αλλά και διαφορετικούς για τον καθένα χειρισμούς. Το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα δυστυχώς είναι ελλιπές όσον αφορά την ειδική μεταχείριση για χαρισματικά παιδιά όπως είναι και ελλιπής η πρόνοια του για τα παιδιά με ειδικές ανάγκες. Δυστυχώς δεν υπάρχει η σωστή αντιμετώπιση για τα άτομα με σχετική απόκλιση από το στατιστικό μέσο όρο. Δεν υπάρχουν θεσμοθετημένοι δάσκαλοι με αυξημένη αντιληπτική ικανότητα και στοχευμένη εκπαίδευση έτσι ώστε να μπορούν να υποστηρίξουν την απαιτητική διαπαιδαγώγηση προικισμένων παιδιών, και οι μοναδικές δυνατότητες σωστής καθοδήγησης, οι οποίες υπάρχουν, εξαντλούνται στην προσωπική πρωτοβουλία ατόμων που αναγνωρίζουν ότι μπορούν και θέλουν να βοηθήσουν ανιδιοτελώς. Φυσικά ο αριθμός των ατόμων αυτών είναι περιορισμένος, η εκπαίδευση τους εμπειρική, ενώ οι μαθητές τους χρειάζεται να δεσμεύουν μεγάλο κομμάτι του χρόνου τους στα υποχρεωτικά μαθήματα του σχολείου, χωρίς να έχουν την ανάλογη ανταποδοτικότητα σε επίπεδο γνώσης. Επιπροσθέτως είναι πολύ δύσκολο για έναν μαθητή να βρει έναν μέντορα να τον παροτρύνει, να τον βοηθήσει και να τον καθοδηγήσει εάν δεν ξέρει που να ψάξει.

Αυτό που μπορεί να γίνει είναι να δημιουργηθούν σχολεία με προσαρμοσμένη ύλη, στα οποία θα μπορούν χαρισματικά παιδιά να πραγματευτούν τον ίδιο όγκο πληροφοριών σε μικρότερο χρονικό διάστημα, επισπεύδοντας την αποφοίτηση τους, ή εναλλακτικά, να μπαίνουν οι μαθητές σε μεγαλύτερο βάθος στο αντικείμενο που πραγματεύονται αποκτώντας μια συνολικότερη και πιο σφαιρική αντίληψη. Χρειάζεται συνδυαστική και ολική αντιμετώπιση των μαθημάτων έτσι ώστε η κατάληξη να είναι η ενοποίηση τους. Και στις δύο περιπτώσεις φυσικά χρειάζεται να θεσμοθετηθεί ένα όργανο το οποίο να αξιολογεί και να καταρτίζει δασκάλους για να αντεπεξέλθουν στο ιδιαίτερο έργο της διαπαιδαγώγησης τέτοιων μαθητών. Είναι επίσης εποικοδομητικό να λειτουργούν ομάδες οι οποίες να προάγουν την παραγωγική σκέψη, την δημιουργικότητα και την καινοτομία, ομάδες μαθηματικών, φυσικής, φιλοσοφίας, καλών τεχνών, διαλεκτικής, στις οποίες προικισμένοι μαθητές θα μπορέσουν να αναπτυχθούν σφαιρικά, θα χρησιμοποιήσουν ολόκληρο το εύρος της αντίληψης τους, θα εμβαθύνουν σε έννοιες, θα ανακαλύψουν νέους ορίζοντες και θα βρουν τους τομείς στους οποίους θα μπορούν να συνεισφέρουν πιο αποτελεσματικά. Με την ομαδοποίηση χαρισματικών παιδιών αναπτύσσεται η ευγενής άμιλλα και ο υγιής ανταγωνισμός, κάτι που εκλείπει στο περιβάλλον ενός συμβατικού σχολείου όσον αφορά προικισμένους μαθητές, εφόσον το επίπεδο τους φαίνεται χαμηλό. Σε ένα συμβατικό περιβάλλον δεν υπάρχει πρόκληση και δεν προσπαθούν τέτοιοι μαθητές να ανακαλύψουν τα όρια των δυνατοτήτων τους.

Τα χαρισματικά παιδιά, σε ένα συμβατικό σχολικό περιβάλλον, είναι συνήθως άτακτοι μαθητές με σοβαρά προβλήματα συμπεριφοράς ή τουλάχιστον αδιάφοροι. Έχουν παρατήσει την προσπάθεια να παρακολουθούν τις παραδόσεις, εφόσον μεγάλο μέρος τους, ενδεχομένως, συνεπαγωγικά να το έχουν ήδη καταλάβει από μόνοι τους πριν το διδαχθούν, ειδικά σε μαθήματα θετικών επιστημών που είναι λιγότερο θεωρητικά. Κάνουν συχνά απουσίες εφόσον βρίσκουν μεγαλύτερο ενδιαφέρον στο να εξερευνήσουν τον έξω κόσμο από αυτά που μαθαίνουν στην τάξη, ενώ όταν είναι φυσικά παρόντες σπάνια προσέχουν στο μάθημα. Είναι πολύ πιθανό να ασχολούνται με δικιές τους δραστηριότητες, όπως η ζωγραφική, οι γρίφοι, το διάβασμα εξωσχολικών βιβλίων, ή την επίλυση ασκήσεων πέραν του πλαισίου του μαθήματος. Υπάρχουν βέβαια και οι περιπτώσεις στις οποίες τα χαρισματικά παιδιά κάνουν φασαρία στην τάξη, επιδεικνύοντας το χιούμορ τους και την κοινωνική τους ευφυΐα, ή και κοιμούνται αν είναι πιεσμένοι από εξωσχολικές δραστηριότητες. Αυτό φυσικά και δε σημαίνει ότι όλοι οι άτακτοι μαθητές είναι χαρισματικά παιδιά. Οι προικισμένοι μαθητές συνήθως φέρνουν αρκετά καλούς βαθμούς, ειδικά στα μαθήματα θετικών επιστημών, εφόσον απαιτούν κατανόηση και επίλυση προβλημάτων και δεν χρειάζεται να παπαγαλίζουν.

Δεν είναι πολύ δύσκολο για μια οικογένεια να καταλάβει πότε το παιδί της είναι χαρισματικό, αν επικοινωνεί ουσιαστικά μαζί του. Αρχικά φαίνεται από την ηλικία στην οποία θα ξεκινήσει να μιλάει, ενώ αργότερα από τις παραμέτρους που θα λαμβάνει υπ' όψιν του σε αυτά που θα λέει, και ποιοτικά και ποσοτικά. Ενδεχομένως να έχει άνεση στην επικοινωνία με τους γύρω του και να είναι πιο κοινωνικό από τα άλλα παιδιά της ηλικίας του, να μπορεί να συναναστρέφεται με μεγαλύτερους, ενώ θα είναι ανταγωνιστικό στα παιχνίδια που παίζει. Τα χαρισματικά παιδιά στην περίπτωση που μιλήσουν αργότερα θα χρησιμοποιήσουν ολόκληρες προτάσεις, συνήθως χρειάζονται λιγότερο ύπνο σε σχέση με άλλα παιδιά της ηλικίας τους, έχουν έντονη διάθεση να εξερευνήσουν, να ψάξουν, γενικότερα να μάθουν πως δουλεύουν τα πράγματα γύρω τους. Μαθαίνουν πολύ γρήγορα τον τρόπο λειτουργίας των παιχνιδιών τους. Είναι ιδιαίτερα ενεργητικά και δραστήρια σε ότι κάνουν. Είναι ιδιαίτερα ευαίσθητα και αντιδρούν έντονα σε οποιοδήποτε ερέθισμα. Έχουν εξαιρετική μνήμη τις περισσότερες φορές, είναι παρατηρητικά και δίνουν έμφαση στις λεπτομέρειες. Είναι τελειομανείς και πολλές φορές έχουν υψηλές προσδοκίες για τον εαυτό τους αλλά και για τους άλλους. Έχουν έντονη δημιουργικότητα, καινοτόμες ιδέες και περίπλοκη, σύνθετη σκέψη. Έχουν πολύ καλή αίσθηση του χιούμορ. Ένα προικισμένο παιδί συνήθως δεν ακολουθεί διαδικασίες μηχανικές και μονότονες. Μαθαίνει πολύ γρήγορα και σε βάθος. Έχει την ικανότητα να δει την ολική εικόνα αυτού που διδάσκεται. Μπορεί να έχει πρόβλημα στο να το καταλαβαίνουν τα άλλα παιδιά λόγω της σύνθετης γλώσσας που χρησιμοποιεί. Προτείνει πάνω απο μια λύση για κάθε πρόβλημα. Όταν ο δάσκαλος τον ρωτά κάτι και αργεί να απαντήσει δεν σημαίνει ότι δεν ξέρει την απάντηση αλλά αντίθετα έχει τόσες πολλές απαντήσεις στο μυαλό του που έχει δυσκολία στο να διαλέξει μια για να πει. Για τους ίδιους λόγους μπορεί να παρουσιάσει προβλήματα τραυλισμού ή δυσλεξίας αν δεν έχει δομημένη σκέψη αφού σκέφτεται πιο γρήγορα από ότι μπορεί να μιλήσει ή να γράψει. Γενικότερα έχει διαφορετικό τρόπο σκέψης. Η ευφυΐα δεν είναι μονοδιάστατη, έχει πολλαπλές εκφάνσεις και μπορεί να εκφράζεται πχ. μέσα από την επίλυση προβλημάτων-υπολογιστική ευφυΐα, μέσα από την κατανόηση του ανθρώπου και του τρόπου με τον οποίο δρα - κοινωνική ευφυΐα, ή ακόμα και μέσα από τα επίπεδα αυτογνωσίας του. Υπάρχει επίσης και μια κατηγορία χαρισματικών που μπερδεύει ακόμη περισσότερο τους εκπαιδευτικούς. Είναι η κατηγορία των χαρισματικών με ειδικές ανάγκες, για παράδειγμα ένα χαρισματικό αυτιστικό παιδί. Οι ιδιαιτερότητα αυτών των παιδιών καλύπτει την χαρισματικότητα τους με αποτέλεσμα να εκπαιδεύονται με εντελώς λάθος τρόπο.

Οι γονείς ενός χαρισματικού παιδιού δεν είναι αναγκαστικά προικισμένοι και οι ίδιοι. Η ευφυΐα είναι στατιστικό και κληρονομικό φαινόμενο αλλά όχι απαραίτητα από το άμεσο οικογενειακό περιβάλλον. Αυτό δε σημαίνει ότι δε μπορούν να βοηθήσουν το παιδί τους να αναπτυχθεί με τον καλύτερο δυνατό τρόπο. Πρέπει να το παροτρύνουν να γνωρίσει πολλές διαφορετικές ασχολίες, αθλήματα, μουσικά όργανα, ξένες γλώσσες, λογοτεχνία, ποίηση, ποικίλες δραστηριότητες μέχρι να καταλήξει σε αυτές που τον εκφράζουν. Καλό θα ήταν αφού κατασταλάξει σε κάτι με ιδιαίτερα έντονο ενδιαφέρον να το βοηθήσουν να το καλλιεργήσει με το να παροτρύνουν το παιδί να βρεί όσες περισσότερες πληροφορίες για το συγκεκριμένο θέμα, να επισκεφθεί σχετικούς χώρους, να δημιουργήσει ανάλογα πράγματα αλλά και να ενταχθεί σε ομάδες κοινού ενδιαφέροντος. Πρέπει να προσπαθήσουν να μην καταπιέζουν την ελευθερία του για να κάνει τις δικές του επιλογές, ενώ μπορούν να το βοηθήσουν να βγάλει από το μυαλό του τα κοινωνικά πρότυπα έτσι ώστε να μην παίρνει τις αποφάσεις του με βάση αυτά, γιατί εκφράζουν τον μέσο όρο. Μερικές φορές οι γονείς αισθάνονται ότι το παιδί τους δεν τους αγαπάει, ειδικά σε μικρές ηλικίες, γιατί είναι πιο αυτόνομο και δεν έχει την ανάγκη τους στον ίδιο βαθμό με τους συνομήλικους του. Αυτό όμως σε καμιά περίπτωση δεν είναι δείγμα έλλειψης αγάπης, ενώ για ένα προικισμένο παιδί είναι πιο εύκολο να αντιληφθεί αυτά που του προσφέρουν οι γονείς του. Αναπόφευκτα το παιδί θα χρειαστεί κάποιον που να μπορεί να το καταλαβαίνει, γι' αυτό και θα αναπτύξει δυνατούς δεσμούς με άτομα ανάλογης αντιληπτικής ικανότητας. Οι γονείς δεν έχουν λόγο να ζηλεύουν τη σχέση αυτή, παρά μόνο να την επιβλέπουν διακριτικά σε περίπτωση που κάποιος προσπαθήσει να το εκμεταλλευτεί. Είναι φυσική ανάγκη του ανθρώπου να βρει κάποιον που να τον καταλαβαίνει και όσο μεγαλύτερης ευφυΐας είναι, τόσο πιο σπάνιοι είναι και αυτοί που μπορούν να τον καταλάβουν. Αυτό δε σημαίνει ότι αγαπάει λιγότερο τους γονείς του από τα υπόλοιπα παιδιά. Οι γονείς από την πλευρά τους θα βοηθήσουν πολύ το παιδί αν μπορέσουν να το εντάξουν σε ένα περιβάλλον που να μπορεί να συναναστρέφεται με όμοιους του. Επίσης πρέπει να του συμπεριφέρονται με ευθύτητα, να του απαντάνε κυριολεκτικά στις ερωτήσεις του, να είναι ειλικρινείς και μερικές φορές να του συμπεριφέρονται ακόμα και σαν ενήλικα. Ένα προικισμένο παιδί μπορεί να καταλάβει περισσότερα από αυτά που περιμένουν οι γονείς τις περισσότερες φορές και είναι καλύτερο να μην υποτιμάν τη νοημοσύνη του με κλισέ απαντήσεις γιατί θα χάσουν την εμπιστοσύνη του. Η ευφυΐα είναι απλώς ένα από τα χαρακτηριστικά του ανθρώπου και από μόνη της δεν δείχνει τίποτα. Το πώς τη χρησιμοποιεί κανείς είναι αυτό που κάνει τη διαφορά, είναι θέμα παιδείας και είναι στο χέρι των γονιών του, να του δώσουν στέρεες βάσεις για να ξεκινήσει. Αυτό που πρέπει να κάνουν είναι να μπολιάσουν το παιδί με το σπόρο της ανακάλυψης και της δημιουργίας.

Ποιος χρειάζεται περισσότερο τη βροχή; το τροπικό δάσος ή η έρημος;

Για να υπάρχει δίλημμα πρέπει να υποθέσουμε ότι η μία από τις δύο καταστάσεις είναι η επιθυμητή, αλλίως και οι δύο μπορούν να διατηρηθούν ως έχουν, με τη βροχή στο τροπικό δάσος, οπότε δεν υπάρχει και σύγκρουση συμφερόντων. Το θέμα άπτεται της εξελικτικής θεωρίας του Δαρβίνου, κατά την οποία τα όντα προσαρμόζονται στις συνθήκες και το περιβάλλον, διαμορφώνονται με βάση αυτά ή εξαφανίζονται προσπαθώντας. Η έρημος έχει μάθει να ζει χωρίς βροχές και έχει προσαρμώσει έτσι τις ανάγκες της και τα χαρακτηριστικά της ώστε να μην τη χρειάζεται. Το ίδιο και ο "λυπημένος" έχει μάθει να ζει χωρίς "χαρά". Ο άνθρωπος μαθαίνει να αμύνεται όταν δε μπορεί να διαχειριστεί τα συναισθήματα του για μεγάλο χρονικό διάστημα και κλείνεται μέσα σε τείχη για να μη νοιώθει και να μπορέσει να αντέξει. Το ίδιο και ο οργανισμός που είναι άρρωστος, δημιουργεί αντισώματα για να μπορέσει να υποστεί την παρουσία του ιου, έτσι ώστε να μην τον ενοχλεί πια. Το τροπικό δάσος όμως θα σταματήσει να είναι τροπικό αν σταματήσει να βρέχει. Ο χαρούμενος άνθρωπος θα σταματήσει να είναι χαρούμενος αν σταματήσει να παίρνει χαρές και ο υγιής θα σταματήσει να είναι υγιής αν αρρωστήσει. Σε όλες τις περιπτώσεις τα υποκείμενα θα χρειαστεί να αλλάξουν χαρακτηριστικά για να προσαρμοστούν στις καινούριες συνθήκες, όπως οι συνθήκες ήταν και αυτές που διαμορφωσαν τα χαρακτηριστικά των αντιπαραδειγμάτων. Σε αυτό δεν υπάρχει καλό και κακό. Υπάρχουν μόνο συνθήκες τις οποίες τα παραδείγματα πρέπει να διαχειριστούν. Αλλά για να διατηρήσουν τα χαρακτηριστικά τους, σίγουρα το τροπικό δάσος είναι αυτο που χρειάζεται τη βροχή, ο χαρούμενος αυτός που χρειάζεται τη χαρά και ο υγιής αυτός που πρέπει να μείνει μακριά από τους ιούς. Αναλογικά πρέπει να κατανοήσουμε ότι η ευτυχία δεν είναι προαπαιτούμενο για τον άνθρωπο, είναι απλά μια συνθήκη για την βελτίωση της ποιότητας ζωής. Είναι αναγκαία για αυτούς που δεν έχουν μάθει να ζουν χωρίς αυτή.

Εδώ πρέπει να κάνουμε το διαχωρισμό ότι η έρημος έχει πρόβλημα τελεολογίας, ενώ το τροπικό δάσος ενδεχομένως να υποστεί πρόβλημα οντολογίας. Οι συνθήκες είναι αυτές που υπάρχουν και η έρημος ή το τροπικό δάσος είναι το αποτέλεσμα τους. Δεν μας ενδιαφέρει αν η έρημος ήταν πάντα έρημος αλλα έγινε επειδή οι συνθήκες την οδήγησαν εκεί και θα παραμείνει όσο υπάρχουν οι δεδομένες συνθήκες. Αυτό που μας απασχολεί έιναι ότι η "έρημος" ναι μεν θα μπορούσε να βελτιώσει την ποιότητα διαβίωσης με τη "βροχή" (τελεολογία), αλλά έχει μάθει να ζει σαν έρημος. Από την άλλη το τροπικό δάσος δεν έχει μάθει να ζει σαν έρημος και ενδέχεται, βάση της θεωρίας του Δαρβίνου, να προσαρμοστεί ή και να εξαφανιστεί προσπαθώντας (οντολογία). Αν το κοιτάξουμε από το πρίσμα της δικαιοσύνης θα έπρεπε να δώσουμε την βροχή στην έρημο που την έχει στερηθεί και να βάλλουμε το τροπικό δάσος σε δοκιμασία, για να δούμε αν θα καταφέρει να ανταπεξέλθει, αλλά στο ερώτημα ποιος από τους δύο τη χρειάζεται, σίγουρα το τροπικό δάσος την έχει μεγαλύτερη ανάγκη, ενώ η έρημος ενδεχομένως να μην ξέρει πια πως να την διαχειριστεί και να την αξιοποιήσει. Ίσως να μην την εκτιμήσει.

Ελευθερία - Φιλελευθερισμός - Ελεύθερη Βούληση

Είναι γενικά αποδεκτό ότι στον άνθρωπο αρέσει η αίσθηση της ελευθερίας και το αίσθημα του αυτό υποθέτει ότι συμμερίζονται και οι υπόλοιποι ζωντανοί οργανισμοί. Η έννοια της ελευθερίας όμως αποκτά νόημα και έχει υπόσταση μόνο μέσα σε πλαίσια, κάτι που οριοθετεί, περιορίζει και επομένως αναιρεί την έννοια της απόλυτης ελευθερίας. Ένας άνθρωπος πάντα θα περιορίζεται από την ανθρώπινη φύση του, οι δυνατότητες του οριοθετούνται από τους νόμους του φυσικού του περιβάλλοντος, ενώ υπόκειται και εξαρτάται από τις ανάγκες του. Στο πλαίσιο μιας κοινωνίας μπορείς να είσαι ελεύθερος μέχρι εκεί που σε αφήνουν οι νόμοι, η θρησκεία, οι κανόνες συμπεριφοράς, η γλώσσα, η κυβερνητική εξουσία, οι προκαταλήψεις, η μόδα και τα κοινωνικά πρότυπα. Η ελευθερία λόγου, πάντοτε θα χρησιμοποιεί έννοιες, εκφράσεις, λέξεις και νοήματα που υπάρχουν στο πεδίο της γλώσσας και θα περιορίζεται από αυτά, αν έχει σαν στόχο την επικοινωνία, ενώ το πεδίο με τους περισσότερους βαθμούς ελευθερίας θα παραμένει το πεδίο της σκέψης.

Στην πάροδο του χρόνου είναι δεκάδες τα φιλοσοφικά ρεύματα τα οποία έχουν αναγνωρίσει τις αγκυλώσεις που έχουμε και μας κρατάνε μακριά από την ελευθερία, όπως οι στωικοί, οι υπαρξιστές, με κύριους εκπροσώπους τον Νίτσε, τον Σαρτρ, την Σιμόν ντε Μπωβουάρ, αλλά και ο εύστοχος Καζαντζάκης με το περίφημο «Δεν ελπίζω τίποτα, δε φοβάμαι τίποτα, είμαι ελεύθερος». Βλέπουμε λοιπόν ότι υπάρχει μια προσπάθεια να  διαμορφωθεί μια τάση προς την ελαχιστοποίηση και τον συγκερασμό των περιορισμών αυτών. Η έννοια που αποτυπώνει την μετάβαση από καταστάσεις μικρότερης σε καταστάσεις μεγαλύτερης ελευθερίας είναι ο φιλελευθερισμός, ενώ ο όρος αυτός από μόνος του ενέχει το ανικανοποίητο του τελικού στόχου∙ την απόλυτη ελευθερία. Εδώ βέβαια οφείλουμε να παρατηρήσουμε ότι ο φιλελευθερισμός κινδυνεύει να μετατραπεί σε ασυδοσία όταν δεν θεμελιώνεται πάνω σε αξίες, όπως ο ανθρωπισμός, η δικαιοσύνη και η ισότητα. Οι αξίες αυτές είναι που μετατρέπουν το σύνολο σε ομάδα, που προσδίδουν τη δομή, που κάνουν τα τούβλα σπίτι. Αντιλαμβανόμαστε λοιπόν ότι και στον φιλελευθερισμό υπάρχουν περιορισμοί, οι οποίοι όμως προκύπτουν από επιλογή, βάση παιδείας, και όχι καταναγκασμό. Περιοριζόμαστε λοιπόν από το αίσθημα ευθύνης, ενώ οι κανόνες θα έπρεπε να συμπληρώνουν το έλλειμμα παιδείας, μετουσιώνοντας αυτά που επιτάσσουν οι αξίες. Έχουμε λοιπόν από τη μία τις αξίες που πηγάζουν  από την παιδεία και στοχεύουν σε σωστές επιλογές και από την άλλη τις αρχές που πηγάζουν από την κοινωνία και αποσκοπούν στον έλεγχο και την καθοδήγηση. Βλέπουμε λοιπόν ότι και η επιλογή είναι περιοριστικός παράγοντας της ελευθερίας, εφόσον τη στιγμή που επιλέγουμε πραγματικά να ακολουθήσουμε κάποιο από τα ασυμβίβαστα ενδεχόμενα μας, σταματάμε να έχουμε την ελευθερία να ακολουθήσουμε τα υπόλοιπα. Από αυτό λοιπόν προκύπτει ότι ο περιορισμός της ελευθερίας δεν είναι πάντα κακός, εφόσον οι επιλογές είναι απαραίτητες, αλλά και ότι δεν έχει νόημα σαν έννοια η ελευθερία αν δεν την μεταφέρουμε ένα επίπεδο πίσω και δεν την περιορίσουμε σε ελευθερία επιλογής.

Όταν λοιπόν αρχικά αναφερθήκαμε στην αίσθηση της ελευθερίας, την οποία επιθυμεί από τη φύση του ο άνθρωπος, μιλούσαμε ουσιαστικά για την ελευθερία επιλογής, από την έλλειψη της οποίας προκύπτει και ένα αίσθημα κλειστοφοβίας. Η επιλογή όμως ενέχει κόστος, εφόσον προαπαιτεί συνυπολογισμό πολλών παραμέτρων, στάθμιση παραγόντων και πρόβλεψη συνεπειών, ενώ επιφορτίζει και με την ευθύνη των πράξεων ή της αδράνειας που προκύπτουν από την επιλογή αυτή. Αυτός είναι ο λόγος όπου επικαλεστήκαμε την αίσθηση ελευθερίας, γιατί η ανάγκη του ανθρώπου είναι να πιστεύει πως μπορεί να επιλέξει, έστω και αν έχει επιφορτίσει άλλους για τις επιλογές του. Από το κόστος των επιλογών προκύπτει και το γεγονός ότι ευφυείς άνθρωποι επικροτούν τον προσωπικό τους φιλελευθερισμό, είτε στα πλαίσια ενός γενικότερου φιλελευθερισμού, είτε στα πλαίσια μιας πεφωτισμένης καθοδήγησης όπου αυτοί θα φέρουν το φορτίο των επιλογών, γιατί το κόστος είναι μικρότερο για αυτούς και απολαμβάνουν την ουσιαστική ελευθερία επιλογής.

Είναι κοινή αστοχία πολλών από την άλλη να μπερδεύουν την ελευθερία επιλογής με την ελεύθερη βούληση. Η ελευθερία επιλογής είναι όταν διαφορετικές συνθήκες μπορούν να οδηγήσουν σε διαφορετικό αποτέλεσμα, έτσι ώστε να εκφράζεται η διαφορετικότητα του καθενός, ώστε διαφορετικά άτομα σε δεδομένες καταστάσεις, ή το ίδιο άτομο σε διαφορετικές, να μπορούν να κάνουν διαφορετικές επιλογές. Η ελεύθερη βούληση όμως έχει να κάνει με την ύπαρξη ή όχι αιτιοκρατίας. Ο ντετερμινιστικός χαρακτήρας του περιβάλλοντος, βάση του οποίου κάτω από την επίδραση των ίδιων συνθηκών θα γίνονται πάντα οι ίδιες επιλογές, οδηγεί στο προδιαγεγραμμένο των πραγμάτων και αναιρεί την ελεύθερη βούληση. Ακολουθώντας μια συστημική προσέγγιση, μπορούμε εύκολα να καταλάβουμε ότι σε ένα κλειστό σύστημα, ένα σύστημα το οποίο δεν αλληλεπιδρά με τίποτα εκτός των ορίων του, στο οποίο γνωρίζουμε όλες τις παραμέτρους, όλες τις δυνάμεις που δρουν, κάνοντας τους κατάλληλους υπολογισμούς μπορούμε να προβλέψουμε την κατάσταση στην οποία θα έρθει, και ανατροφοδοτώντας την κατάσταση αυτή στην είσοδο μπορούμε να προβλέψουμε και την επόμενη επ’ άπειρο ή μέχρι την καταστροφή του συστήματος. Αν λοιπόν θεωρήσουμε τον άνθρωπο και όλους τους παράγοντες που διαμορφώνουν τις αποφάσεις του ως ένα κλειστό σύστημα, οδηγούμαστε μαθηματικά στο ότι όταν οι παράγοντες αυτοί θα είναι δεδομένοι, θα προκύπτουν δεδομένες επιλογές. Οπότε αν υπήρχε μια μονάδα που θα είχε όλη τη γνώση, όλα τα δεδομένα και την υπολογιστική ικανότητα να τα διαχειριστεί θα απέδιδε ως πληροφορία όλες τις μελλοντικές καταστάσεις του συστήματος, αποδεικνύοντας ότι είναι προδιαγεγραμμένες. Ουσιαστικά λοιπόν ο άνθρωπος έχει την ελευθερία της επιλογής, μόνο που οι επιλογές του είναι προκαθορισμένες, βάση των παραγόντων που τις διαμορφώνουν, απλά αυτός δεν το αντιλαμβάνεται.

Οι περισσότεροι αδυνατούν να κατανοήσουν την έλλειψη ελεύθερης βούλησης, αφενός γιατί αντιτίθεται στην έμφυτη ανάγκη τους για ελευθεριότητα και αφετέρου γιατί βλέπουν το αδύνατο του εγχειρήματος της γνώσης όλων των παραμέτρων και τον συνυπολογισμό τους όταν το κλειστό σύστημα είναι το Όλον. Αυτό όμως συνιστά αδυναμία του ανθρώπου να γνωρίζει το μέλλον, αλλά δε στοιχειοθετεί επιχείρημα κατά της προδιαγεγραμμένης πορείας των πραγμάτων. Επειδή εμείς δεν μπορούμε να την γνωρίζουμε δε σημαίνει ότι δεν υπάρχει. Εδώ πρέπει να κάνουμε το διαχωρισμό της αλήθειας από τη γνώση. Κάτι είναι αλήθεια όταν ισχύει ασχέτως με τη γνώση μας πάνω σε αυτό. Η αλήθεια είναι αντικειμενική και έχει να κάνει με τα γεγονότα, η πραγματικότητα που αντιλαμβάνεται ο καθένας είναι υποκειμενική, αλλά αυτή επηρεάζει μόνο την άποψη του και όχι τα δεδομένα. Ακριβώς λοιπόν επειδή εμείς αδυνατούμε να γνωρίζουμε το μέλλον, το μόνο που μπορούμε είναι να κάνουμε εκτιμήσεις, χρειαζόμαστε την ελευθερία επιλογής, και είμαστε υποχρεωμένοι να επιφορτιστούμε με το κόστος της∙ ειδάλλως θα γνωρίζαμε εκ των προτέρων τις επιλογές και που θα οδηγήσουν.

Είναι λογικό όταν δεν γνωρίζουμε όλες τις παραμέτρους, ή τη συμπεριφορά τους, σε ένα κλειστό σύστημα να μην μπορούμε να προβλέψουμε τις μετέπειτα καταστάσεις του, οπότε κάποιοι λανθασμένα επιλέγουν να αποδώσουν την άγνοια στην ελεύθερη βούληση, όπως συνηθίζεται με την κβαντική φυσική, το χάος και τις εγκεφαλικές λειτουργίες λόγω της σχετικής έλλειψης γνώσης. Κάτι ανάλογο συναντάμε και στην περίπτωση όπου ένα ανοιχτό σύστημα το έχουμε θεωρήσει για κλειστό, αλλά αυτό αλληλεπιδρά με γειτονικά συστήματα, οπότε και υπεισέρχονται παράμετροι που δεν έχουμε υπολογίσει. Σύνηθες παράδειγμα είναι η ερμηνεία μιας πράξης ενός ατόμου βασισμένη μόνο σε φυσικά μεγέθη, όπου θεωρούμε το φυσικό σύστημα ως κλειστό, αγνοώντας τη ψυχική διάθεση, τα ερεθίσματα, τις σκέψεις, τις ανάγκες κλπ που επιδρούν εξίσου, αλλά δεν εμπεριέχονται στο σύστημα αυτό. Τίποτα όμως από όλα αυτά δε μπορεί να στοιχειοθετήσει επιχείρημα κατά της αιτιοκρατίας, γιατί αν πραγματικά δεν ήταν ντετερμινιστικό το περιβάλλον τότε η πειραματική θα είχε καταρριφθεί, θα είχε υπερκεραστεί, εφόσον οι ίδιες συνθήκες θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε διάφορα αποτελέσματα. Επίσης οι επιστήμες θα είχαν χάσει το νόημα τους, αφού ο σκοπός τους είναι η ανεύρεση των αιτιών πίσω από τα φαινόμενα, είτε πρόκειται για φυσική, είτε πρόκειται για ψυχολογία, είτε για ανθρωπολογία ή ιατρική.

Τέλος είναι τρομερή αστοχία να συνδέουμε την ελεύθερη βούληση με την ύπαρξη των πιθανοτήτων. Οι πιθανότητες δεν είναι φυσικό μέγεθος, είναι μια εφεύρεση του ανθρώπου ακριβώς για να μπορέσει να διαχειριστεί τον αστάθμητο παράγοντα, λόγω ελλιπούς γνώσης. Αν μπορούσαμε να γνωρίζουμε τη θέση από την οποία θα πέσει ένα ζάρι, την γωνία, την ταχύτητα και τις δυνάμεις που δρουν επάνω του, θα ξέραμε και το αποτέλεσμα της ρίψης. Επειδή ακριβώς αδυνατούμε όμως να γνωρίζουμε τις παραμέτρους αυτές θεωρούμε ότι τα ενδεχόμενα, να έρθει ένας εκ των 6 αριθμών, είναι ισοπίθανα, κάτι που φυσικά και δεν ισχύει. Όταν αποδίδουμε λοιπόν πιθανότητες σε ενδεχόμενες επιλογές, δεν είναι γιατί υπάρχει ελευθερία βούλησης, αλλά γιατί εμείς, σαν άνθρωποι, δεν είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε ολόκληρη την πληροφορία και προσπαθούμε να διαχειριστούμε τον αστάθμητο παράγοντα. Έχουμε εισάγει την έννοια της ελεύθερης βούλησης και της τυχαιότητας για να καλύψουμε την έλλειψη γνώσης που έχουμε εκ φύσεως, ενώ έχουμε εισάγει την έννοια του Θεού για να καλύψουμε την αδυναμία μας, ως μέρος του κλειστού συστήματος, να γνωρίζουμε την αρχή και το τέλος, κάτι που είναι φυσικό και αποδεικνύεται και μαθηματικά, για ισχυρά συστήματα, από το θεώρημα της μη πληρότητας του Gödel. Το μέλλον δεν παύει να είναι ανοικτό και κλειστό συγχρόνως. Προδιαγράφεται μεν αλλά μένει να παιχτεί.


---
Σύνοψη από 2 διαλέξεις στην ελληνική MENSA με θέμα 
"Φιλελευθερισμός" & "Ελεύθερη Βούληση"